Jacob Olie leefde van 1834 tot 1905, was onder andere tekenleraar en directeur van de ambachtsschool maar is vooral bekend geworden als fotograaf van het 19e eeuwse Amsterdam en omstreken. Hij heeft ongeveer 5000 foto’s gemaakt op glasplaten. Deze werden in 1959 bij zijn dochter op zolder teruggevonden en zijn nu in het bezit van het Stadsarchief Amsterdam en in hun beeldbank te bekijken.
In de beeldbank is een foto te zien die Jacob Olie in oktober 1893 maakte van een spoorwachterswoning. Er staat dat deze aan het Zwarte Laantje stond, in Duivendrecht. Het Zwarte Laantje is inmiddels bijna geheel verdwenen door de aanleg van spoorwegen, de golfbaan en Sportpark De Toekomst.
De foto geeft een mooi tijdsbeeld van spoorwegarbeiders en hun opzichter aan het werk langs de spoorbaan. Uiterst links is nog een jongetje te zien, mogelijk een zoon van Olie, die op vele van zijn foto’s ‘meeliftte’. Als we inzoomen zien we meer details. De foto’s die Jacob Olie maakte zijn zo scherp dat er op de achtergrond nog heel wat te ontdekken valt!
Op de achtergrond zien we een stadsgezicht met enkele hoge monumentale gebouwen. Gezien de situering in Duivendrecht zou dat Amsterdam moeten zijn en inderdaad, met hulp van een medewerker van het Stadsarchief (waarvoor heel veel dank!) kunnen we vier gebouwen identificeren.
Helemaal rechts staat de toren van de Muiderkerk, gebouwd in 1892, toen splinternieuw dus. De kerk zelf is in 1989 afgebrand en later vervangen door woningen, maar de toren is gespaard gebleven en momenteel nog goed te herkennen van de foto.
Iets meer naar links staat de Bonifatiuskerk, aan het Kastanjeplein, uit 1886. In 1925 werd er een toren aangebouwd, die er in 1893, toen de foto werd gemaakt dus nog niet stond. In 1984 werd de kerk gesloopt en vervangen door een verzorgingstehuis. Op het dak staat nu een vakwerkmast met daarin nog de wijzerplaten van de oude kerk.
Weer wat verder naar links is vaag het dak -met torentje- te zien van de Barbaraschool, aan het Eikenplein, gebouwd in 1889 als katholieke meisjesschool. Het torentje op het dak is in of na 1967 gesloopt. Het gebouw is in 2005 nog gemoderniseerd, maar in 2023 is de school wegens terugloop van het aantal leerlingen toch moeten stoppen. Het gebouw heeft een nieuwe bestemming gekregen.
Tenslotte zien we links het hoge gebouw van de Laurentiusschool, op de hoek van de Eikenweg en de Tweede Oosterparkstraat, uit 1892. Dit was een katholieke jongensschool en bevatte ook een onderwijzerswoning. Dit gebouw bestaat ook nog steeds, maar is omgebouwd tot woningen.
Wat dichterbij op de uitvergrote foto zien we huizen in de verdwenen Pauwenlaan, Groenelaan of Schagerlaan, nu de Wetbuurt aan de kant van het Amstelstation. De Vrolikstraat en de Transvaalbuurt werden pas na 1900 bebouwd, vandaar de weilanden die nog op de foto te zien zijn.
Als we goed kijken op de uitvergrote foto zien we dat de bovengenoemde gebouwen ongeveer even ver uit elkaar liggen. Als we vervolgens op de kaart kijken hoe dat er dan vanuit het Zwarte Laantje uitgezien zou moeten hebben, dan zouden de onderlinge afstanden tussen de twee scholen en de Bonifatiuskerk veel kleiner moeten zijn dan de afstand tussen de twee kerken, zie het kaartje hieronder.
De locatie van de spoorwachterswoning is dus niet correct. De werkelijke locatie moet meer naar het noorden liggen. Een logische plek zou de Omval kunnen zijn. Hier was immers ook veel spoorbedrijvigheid, met overwegen en bruggen in de buurt. En inderdaad, gezien vanuit de Omval komt de onderlinge afstand tussen de 4 gebouwen op de kaart veel beter overeen met de foto, zoals op het kaartje is aangegeven door de rode stippellijnen.
Als extra ‘puzzelstukje’ een foto die Jacob Olie in hetzelfde jaar maakte bij de Omval. Onderwerp van de foto is het zogenaamde Jagershuisje (de naam is afgeleid van de trekschuitjagers die op weg langs het huisje kwamen). Dit stond op de plek tussen het voormalige café De Omval en het spoor. Links op de foto is duidelijk de spoorwachterswoning weer te zien! We zien de eerste verdieping en het zolderraam, en dezelfde boom ervoor. Zie ook de uitvergroting.
Een laatste conclusie die we kunnen trekken, goed te zien aan de hand van de foto van het jagershuisje, is dat de spoorwachterswoning aan de dijk van de weg (of pad) langs de Weespertrekvaart lag, in de Watergraafsmeer dus. De vaart is goed te zien op de foto met het jagershuis. Dit stuk van de vaart is overigens in het begin van de 20e eeuw gedempt.
Helaas voor Duivendrecht, ‘de spoorwachterswoning van Jacob Olie’ lag dus niet in Duivendrecht, laat staan aan het Zwarte Laantje. Zelfs (net) niet in de gemeente Ouder-Amstel, waarvan de Omval in 1893 nog deel uitmaakte. In plaats daarvan lag het in de Watergraafsmeer, schuin links tegenover het voormalige café De Omval, onder aan de ringdijk.
Bas Smeulders
De foto’s en de kaart zijn afkomstig van het Stadsarchief Amsterdam.
Wat is het onderzoek naar de locaties mooi weergegeven en goed uitgelegd!
Omdat ik opgroeide in de Watergraafsmeer ken ik de genoemde gebouwen en locaties uit mijn jeugd, toen we ’s zondags nog gewoon gingen wandelen. Mijn vriendinnetje zat op de Sint Barberschool.
En inderdaad ook goed om te weten dat deze foto van Jacob Olie niet gesitueerd is daar waar wij altijd gedacht hebben.
Gelukkig zijn er nog andere foto’s van Jacob Olie die wel in Duivendrecht geschoten zijn.
Wat een boeiend verhaal! Ik heb het met bewondering gelezen!
Reacties zijn gesloten.