De Vensermolen aan de Molenkade

De molen aan de Molenkade is een rijksmonument en stamt uit 1704. Eigenlijk is het geen Duivendrechts monument omdat de molen nét over de grens met Diemen staat, maar omdat de molen de Molenkade haar naam heeft gegeven doet hij hier toch mee. 

De molen werd gebouwd om de Venserpolder droog te houden. Tegenwoordig kennen we de Venserpolder als woonwijk, onderdeel van ‘De Bijlmer’. Van oudsher was het echter een ‘echte’ polder, ingesloten tussen de Rijksstraatweg, de Weespertrekvaart en de ringsloot om de Bijlmermeerpolder. Op het kaartje hieronder, uit 1949 is de polder aangegeven. De polder heeft zijn naam te danken aan de Venser, of Venserwetering, een sloot die ook op het kaartje is aangegeven (vanaf de pijl naar het zuidwesten). Ter oriëntatie is ook een recentere kaart te zien, uit 2000. 

De polder werd in de 17de eeuw aangelegd als drooglegging van een drassig gebied zodat het bewoond kon worden en er veeteelt plaats kon vinden. Deze veeteelt diende de voedselvoorziening van de stad Amsterdam. In de jaren ‘70 werd begonnen met het opspuiten van de polder en in de jaren ‘80 werd de woonwijk aangelegd. 

Drie molens…

De huidige molen is de derde molen die (ongeveer) op deze plek stond. De eerste molen was er al in 1575. Op een kaart uit 1629 (in 1792 gereconstrueerd) is deze molen aangegeven. 1629 was overigens het jaar waarin begonnen werd met het aanleggen van de Weespertrekvaart, de opmaat voor het droogmalen van de Diemermeer (nu Watergraafsmeer). De kaart uit 1629 toont dus de situatie net vóór de drooglegging. Aangezien de Venserpolder pas in 1638 werd drooggemalen is het niet helemaal duidelijk wat de functie van de molen op de kaart was. 

De tweede molen werd gebouwd tegelijkertijd met de aanleg van de Venserpolder, in 1638 dus. Op een kaart uit 1680 is deze aangegeven, met bijschrift ‘Vensermolen’. De Weespertrekvaart was er al en de molen waterde af op deze vaart. 

De twee bovengenoemde kaarten laten allebei de molens zien, maar stonden ze op dezelfde plek? Hieronder zijn de kaarten samengevoegd en het is te zien dat de oudere molen wat verder verwijderd was van de (toekomstige) Weespertrekvaart, en meer richting het dorp Duivendrecht.  

De tweede molen is in 1703 door brand verwoest. Het jaar daarop werd de huidige molen gebouwd. Gezien de ligging van de molen op de kaart van 1638 lijkt het erop dat de molen toen nog wat verder opgeschoven is richting de vaart. In 1864 werd er een nieuwe watergang onder de molen aangelegd en is er in de gemetselde voet op 23 juni van dat jaar een gedenksteen geplaatst door Jacobus Staal, oud 3 jaar. 

In het rietdek van de molen zijn twee jaartallen te zien: 1704, het jaar van de constructie van de huidige molen, en 1934. In 1934 namelijk werd de molen ontdaan van de kapzolder en het bovenste deel van de molenromp, waarschijnlijk samen met een wat bredere restauratie. De wieken waren er in 1917 al afgehaald. 

De Portengens

Wie vandaag de dag langs de molen loopt ziet dat het moderne gemaal een naam heeft: Portengen. Het gemaal is vernoemd naar de molenaarsfamilie die meer dan 100 jaar aan de Vensermolen verbonden is geweest.

Het verhaal van de Portengens begint in 1853, met Kornelis Portengen, die het (water)molenaarsvak beoefende tot 1865. Tussen 1865 en 1881 ontbreken gegevens over wie de molenaar was. In 1881 echter, was het de beurt aan Gerrit Portengen (de eerste). Hij was al geboren in een watermolen (aan het kanaal in Diemen) en werd in 1881 op 21-jarige leeftijd aangesteld. 

Gerrit de tweede was aan de beurt in 1917, al op 14-jarige leeftijd. Dat was meteen een dramatisch jaar omdat de wieken na stormschade verwijderd moesten worden. Om te kunnen blijven pompen werd er in de molen een elektrische pomp geplaatst. Op oude foto’s is pal naast de molen nog een klein transformatorhuisje te zien. 

Gerrit de tweede had het er wel moeilijk mee dat de molen niet meer op windkracht draaide. Maar het heeft ook voordelen; je kunt altijd malen. Vroeger kon je soms dagen wachten op wat wind en dan liepen de landerijen onder en konden de boeren het vee er niet op kwijt. Ook hoefde je niet door weer en wind naar buiten en… het was veiliger. Met die draaiende wieken was het altijd uitkijken als je naar buiten ging. In de molen zijn 10 kinderen geboren; het is een wonder dat er nooit ongelukken zijn gebeurd. 

In 1982 zijn Gerrit de tweede en zijn zoon Gerrit de derde, die inmiddels het vak had overgenomen, geïnterviewd door het weekblad Weekmedia. Gerrit de tweede toonde tijdens dat interview ‘met een grijns’ het paspoort van opa Kornelis. Bij de persoonsbeschrijving van zijn grootvader kon hij zijn lachen niet houden. Of Kornelis Portengen moeders mooiste was, zo werd geschreven, moesten de lezers toentertijd maar beoordelen: ‘Mond: ordinair, neus: lang, aangezicht: ovaal, voorhoofd: plat, ogen: blauw, kin: rond’. Ja, zo ging dat in de 19^e eeuw!

De recente jaren

Het huidige gemaal is gebouwd in 1978, toen er meer vermogen nodig was omdat een aantal polders werden samengevoegd. Zoals al gezegd is het gemaal -toepasselijk- Portengen genoemd! Een mooi eerbetoon aan 4 generaties Portengen. 

Toch kwam er een eind aan de traditie. In 2011 overleed de laatste molenbewoner uit het oude molenaarsgeslacht. In dat jaar werd Stadsherstel eigenaar van de stomp. Hoewel de buitenzijde in goede staat verkeerde was de fundering en het interieur aan restauratie toe. In de woning leek de tijd te hebben stilgestaan. Ook de oorspronkelijke indeling met bedstedekamer voor een groot molenaarsgezin was behouden gebleven. De enige concessie aan de moderne tijd was een rond 1960 geplaatst Bruynzeel keukenblokje. Na de restauratie in 2014 is de molen nu een ruime woning met 3 woonlagen. 

De lange geschiedenis van de molen wordt in 2007 bekroond met het predikaat Rijksmonument. In dat jaar wordt de molen op de monumentenlijst geplaatst met als volgende redenen. 1) vanwege bouwtechnisch-historische waarden als herkenbaar en representatief relict van een houten achtkante poldermolen uit het begin van de 18e eeuw, 2) vanwege cultuurhistorische waarden als essentieel onderdeel van de ontginnings- en waterstaatkundige geschiedenis van Noord-Holland en de plaatselijke geschiedenis, en 3) vanwege situationele waarden betreffende de belendende waterlopen.

Bas Smeulders

Hoofdfoto: Stadsarchief Amsterdam/J.M. Arsath Ro’is
Kaarten uit 1949 en 2000: Kadaster Apeldoorn 
Kaarten uit 1629 en 1680: Stadsarchief Amsterdam
Informatie: Website Stadsherstel, Weekmedia, met dank aan Wim de Zwart, Museum Amstelland